4 توحيد در عبادت مراتب سه‌گانه‌اى كه در بالا گفته شد توحيد نظرى و از نوع شناختن است ، امّا توحيد در عبادت ، توحيد عملى و از نوع « بودن » و « شدن » است . آن مراتب توحيد ، تفكّر و انديشهء راستين است و اين مرحله از توحيد « بودن » و « شدن » راستين . توحيد نظرى بينش كمال است و توحيد عملى جنبش در جهت رسيدن به كمال . توحيد نظرى پى بردن به « يگانگى » خداست و توحيد عملى « يگانه شدن » انسان است . توحيد نظرى « ديدن » است و توحيد عملى « رفتن » . پيش از آنكه توحيد عملى را شرح دهيم لازم است نكته‌اى را دربارهء توحيد نظرى تذكّر دهيم . آيا توحيد نظرى يعنى شناختن خدا به يگانگى ذات و يگانگى ذات و صفات و يگانگى در فاعليّت ، ممكن است يا غير ممكن ؟ و به فرض امكان ، آيا اين شناختنها در سعادت بشر تأثيرى دارد يا هيچ ضرورت و لزومى ندارد و در ميان مراتب توحيد آنچه مفيد است توحيد عملى است و بس ؟ ممكن بودن يا ناممكن بودن اين شناختها را ما در كتاب اصول فلسفه و روش رئاليسم مورد بحث قرار داده‌ايم ، امّا اينكه آيا سعادت‌بخش است يا بيهوده ، بستگى دارد به نوع شناخت ما از انسان و از سعادت او . موج افكار مادّى دربارهء انسان و هستى سبب شده كه حتّى معتقدان به خدا مسائل معارف الهى را بىفايده و بيهوده تلقّى كنند و نوعى ذهن‌گرايى و گريز از عينيّت‌گرايى بشمارند ، ولى يك نفر مسلمان كه بينشش دربارهء انسان اين است كه واقعيّت انسان تنها واقعيّت بدنى نيست ، واقعيّت اصيل انسانى واقعيّت روح اوست - روحى كه جوهرش جوهر علم و قدس و پاكى است - به خوبى مىفهمد كه توحيد به اصطلاح نظرى علاوه بر اينكه پايه و زير بناى توحيد عملى است خود بذاته كمال نفسانى است ، بلكه بالاترين كمال نفسانى است ، انسان را به حقيقت به سوى خدا بالا مىبرد و به او كمال مىبخشد . إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ ( 1 ) .

--> ( 1 ) . فاطر / 10 .